TILSIM
Esrarli bir kuvvet tasidigina, tabiatüstü gücü bulunduguna, birtakim sirlar sakladigina inanilan sey. Tilsim karsiliginda dilimizde sihir, büyü, efsun kelimeleri kullanilmaktadir.
Anadolu kadinlarinin baslarina taktiklari metal süs esyasina da tilsim denir. Bas süslemelerinde kullanilan tilsimin, kisiyi, nazar, iftira ve kötü ruhlardan koruduguna inanilir (ibn Haldun, Mukaddime, cev. Z.K. Ugan Ankara, 1957, 111, 2 vd.). Tilsim gümüs, altin vb. degerli metallerden yapildigi gibi, bunlarin taklidlerinden, mücevherlerden, deniz kabuklarindan da olabilir. Tilsimin Manî inanciyla da iliskisi bulunmaktadir. Anadolu folklorunda tilsim genellikle büyünün etkisini saglayan araclari ifade eder. Define vb. gizli seyleri bulmak, kapali yerleri acmak icin ehlinin bildigi sözlere veya vasitalara da tilsim denir (Meydan Larousse, XIX, 11508). Bulasici hastaliklarin tesirini önlemek ve insanlarla hayvanlarin kötülüklerinden korkmamak icin de tilsim yapilir (M.Z. Pakalin, Osmanli Tarih Deyimleri Sözlügü, 111, 494).
Tilsim, insanlari koruduguna veya ugur getirdigine inanilan tabiat veya insan eseri olan nesnelerin tamamini icine alir. Tilsimlari insanlar bizzat kendileri üzerlerinde tasiyabilecekleri gibi, tesirli olmasi istenen arazi, dam catisi, vb. yerlerde de saklayabilirler. insan yapisi tilsimlar, daha cok hayvan veya esyalarin kücük modelleriyle, üzerinde dinî yazilar bulunan madalyonlar ve yazili kâgitlardan olusur. Bazi metal ve muskalarin tilsim icin kullanildigi da oldukca yaygin uygulamadir.
inanisa göre tilsimlarin etkili olabilmesi, tabiattaki bazi güclerle iliski kurulmasina ve ugurlu bir zamanda dinî törenle yapilmasina baglidir. Tilsimdan medet ummanin mazisi oldukca eskilere gitmektedir. Papirüslerin incelenmesi Eski Misir'da 75 kadar tilsimin mevcut oldugunu ortaya cikarmistir. Eski Misir'da "Dogan Günes" tilsiminin, ölümden sonra yeniden dirilmeyi sagladigina inanilmistir. Yine eski Misir'da ölüyle birlikte gömülen "Menat" tilsiminin, ölüyü tanrisal koruma altina aldigina kesin gözüyle bakilmistir.
Hristiyanlik dünyasinda da tilsimin cesitli sekilleriyle kullanildigi bilinmektedir. Bu kullanim, din adamlarinin asirlar süren mücadelelerine ragmen hâlâ tam olarak önlenebilmis degildir. Hristiyan halkin birtakim bâtil inanclarindan da kaynaklanan tilsim inanci, sihir, büyük ve efsunla beslenmektedir.
Yahudilikte uygulanan tilsim cesitleri Hristiyanlik'tan cok daha yaygindir. Bunun sebebi, gec dönem Kabalacilarinin tilsima büyük ilgi göstermeleridir. Bundan dolayi tilsim hazirlamak hahamlarin görevleri arasinda yer almistir. Nitekim, lohusaya zarar verdigine inanilan Lilit'ten korumak icin dogum odasina tilsimli esyalar asilmasi, yahudi toplumlarinda hâlâ yaygin bir gelenek olarak varligini sürdürmektedir (Ana Britannica, XX, 619).
Bazi degisik sekiller göstermekle beraber tilsim hemen her toplumda vardir. Eski Bâbil, Asur ve Persler'de tilsim bir teknik olarak uygulanmistir. islâm disindaki bütün bâtil ve muharref dinlerin tören ve âyinlerinde her zaman tilsimdan izler bulmak mümkündür. Bircok tarihci ve sosyolog tilsimi, bâtil ve muharref dinlerin bir parcasi gibi ele almistir. Tilsimla ilgili yazili tarih öncesi bilgiler noksan olmakla beraber, Yunan ve Misir papirüslerindeki bilgiler oldukca doyurucudur.
Türk toplumlarinda tilsim ve tilsima benzer uygulamalarin mazisi islâm öncesine kadar uzanir. islâm'dan sonraki dönemlerde ise eski iran, Mezopotamya ve Misir kültürlerinin tesiriyle tilsim az da olsa varligini sürdürmüstür (Dinler Tarihi Ansiklopedisi, istanbul, 1976, III, 606). Cahiliye dönemi Araplarinda fal oklari atmak, cesitli anlamlara gelen taslar dikmek, yildizlara bakarak mana cikarmak, birtakim kareler icinde harf veya rakamlar yazarak tilsim yapmak oldukca yaygin bir uygulama idi.
Anadolu'da tilsim ve tilsima benzer uygulamalar, Hristiyanlik, eski putperest dinler ve komsu kültürlerin tesiriyle âdetâ kurumlasmis, büyücülük-le icice yürümüstür.
Tilsimi dinden uzak tutmak ve onu din ile karistirmamaya özen göstermek gerekir. Tilsim ile tilsimdan sonra ortaya cikacak durum arasinda sebep sonuc münasebeti bulunmasina ragmen, her dinden insanin tilsim ve tilsima benzer uygulamalardan medet ummalari cidden düsündürücüdür.
islâm tilsim yapilmasini da, tilsima inanilmasini da yasaklamis, medet umarak onu meslek edinmeyi siddetle reddetmistir. Ayrica islâm, tilsimin mucize ve keramete benzetilmemesine özen göstermis, onu müsrik ve kâfirlere özgü bir faaliyet olarak degerlendirmistir. islâm'a göre tilsim, Allah'tan gelen bilgilere dayanmaz. Kur'an-i Kerîm, tilsim ve ona benzer faaliyetleri bâtil ve seytan isi saymis (el-Âraf, 7/102), sâhir sözüyle de büyü ve tilsim yapanlari kastetmistir (el-Âraf, 7/109, 113; et-Tûr, 52/15; el-Hicr, 99/14-15). Hz. Muhammed'e gelen ilâhî vahye inanmayanlar ona sihirbaz, büyücü ve tilsimci iftirasinda bulunmus ve sözlerini de sihir saymislardir (el-Müddessir, 74/24).
Hz. Peygamber, yedi büyük günahtan birincisinin Allah'a sirk kosmak oldugunu aciklamis, ikincisi de "sihir ve tilsimla ilgilenmektir" buyurmustur.
Genellikle ilâhiyat ve sosyoloji ile ilgilenen bilginlere göre tilsimin tesiri daha cok psikolojiktir. Halk tilsimin etkisini görünce onu yapan kisiye baglanir ve âdeta onun müsterisi olur. Kendisine tilsim yapilan kisi, bunun tesirinden kurtulmak icin Hz. Peygamber'in yaptigi gibi ihlâs, Felâk ve Nâs sûrelerini üc kere okuyarak bütün "bedenine üflemelidir. Bu hareketin üfürükcülükle bir ilgisinin bulunmadigini, aksine Kur'an-i Kerîm'den sifa ummaya dayandigini belirtmekte fayda vardir. Kur'an-i Kerîm ve Hadis-i serif'ler, Allah'in iradesi disinda hic kimsenin kimseye fayda veya zarar vermeyecegini defalarca vurgulamis, tilsim yapan kiside olaganüstü bir güc bulunduguna inanmayi kesinlikle reddetmistir (el-Mâide, 5/90; Tâhâ, 20/69).
Osman CiLACI
